TALSAYAK

Edebiyat ve Eğitim Seçkisi

Destanlar ve Türleri

Posted by talsayak 11 Mayıs 2008

Destan milletlerin hayatında büyük yankılar uyandırmış (savaş, göç, istilâ gibi) tarihî olayların (yangın, salgın hastalık, sel, deprem gibi) toplumsal ve doğal olayların çağdan çağa aktarılmış, aktarılırken de hayal unsurlarıyla oluşmuş, süslenmiş, değiştirilmiş manzum eserlerdir. Destanlar, Araplar’da “esatir”, Batı’da “myth” olarak adlandırılır. Destanlar ikiye ayrılır; Yapay ve Doğal Destanlar. Yapay Destanlar yazarı belli olan bir destan türü iken, Doğal Destanlar anonimdir, yani yazarı belli değildir.

Destanların Oluşumu

Destanlar üç safhadan ya da üç dönemde oluşur:
Oluş(çekirdek) dönemi: Halkın benliğinde iz bırakan olayların yaşanması,
Yayılma dönemi: Olayın ağızdan ağıza geçmesi,
Derleme dönemi: Yazıya daha sonradan geçirilmesidir. Milletlerin toplumu derinden etkileyen, tarihi önem arz eden önemli olaylarını (doğal afetler, savaşlar, göç, yangın vb.) konu edinirler. Çoğu kez manzum olurlar. Tarih, etnografya, folklor gibi bilimler destanlardaki bilgilerden yararlanır.

Türk ve Dünya Destanları

Türk destanları, kâinatın, insanın, kadının ve erkeğin yaradılışı; Türk milletinin doğuşu, çeşitli Türk devletlerinin kuruluş gelişme, çöküşleri, zafer ve yenilgileri gibi konularla beraber pek çok sebep açıklayıcı efsaneyi de içinde barındırır. Bütün dünya edebiyatlarında olduğu gibi Türk edebiyatının da ilk örnekleri destanlardır. Destanlarımız yazıya geçirilmedikleri için bugün bunların ancak konularını bilmekteyiz. Bunları da İran, Çin ve Arap kaynaklarından öğreniyoruz.

İslamiyet’ten Önceki Türk Destanları

a) Altay Türkleri ( Altay-Yakut) Destanı
1) Yaratılış Destanı: Türklerin yaratılış hakkındaki en eski inançlarını yansıtır.
b) Saka Devri Destanları
1) Alp Er Tunga Destanı: Türk-İran savaşlarında Alp Er Tunga’nın yiğitliklerini ve bu savaşları anlatır.
2) Şu Destanı: İskender’le Türkler arasındaki savaşı ve Türk hakanı Şu’nun kahramanlıklarını anlatır.
c) Hun Devri Destanı
1) Oğuz Kağan Destanı: Hun hükümdarı Mete’yi ve onun yaşamını anlatır.
d) Göktürk Devri Destanları
1) Bozkurt Destanı: Göktürklerin dişi bir kurttan türeyişini anlatır.
2) Ergenekon Destanı: Bir savaşta yenilen ve Ergenekon’a açılan Türklerin orada bir demir dağı eritip intikamlarını almalarını anlatır.
e) Uygur Devri Destanları
1) Türeyiş Destanı: Uygurların bir erkek kurttan türeyişi anlatılır.
2) Göç Destanı: Uygur Türkleri’nin anayurtlarından göçünü anlatır.

İslamiyet Sonrası Türk Destanları

1. Manas Destanı: 11 ve 12. YY Kırgız Türkleri arasında oluşmaya başlayan bu destan geniş coğrafyalara yayılmıştır. Manas adlı bir yiğidin kafirlerle mücadelesi anlatılır. Dünyanın en uzun destanıdır. 400 bin mısradan oluşur.
2. Satuk Buğra Han Destanı: Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han’ın Müslüman olması ve devletin başına geçmesi anlatılır.
3. Cengiz Han Destanı (Cengiznâme): Moğol cihangiri Cengizhan’ın hayatı, kişiliği, fetihleri ve çocukları tarafından idare edilen Türkler’i anlatır.
4. Seyyid Battal Gazi Destanı (Battalnâme): Emevi-Rum savaşlarında kahramanlıklar gösteren Arap komutan Battal Gazi’nin kahramanlıklarını, mücadelelerini anlatan destandır.
5. Danişmend Gazi Destanı (Danişmendnâme): Başta Danişmend Ahmet Gazi olmak üzere Danişmendli büyüklerinin kahramanlıkları etrafında gelişen destan Battal Gazi destanının Türk destan üslûbuyla söylenmişi gibidir. 12-13. yy’de yazıya geçirilir.
6. Saltuknâme: 13. yy alperenlerinden Sarı Saltuk’un savaşlarını, kahramanlıklarını ve kerametlerini anlatan destani bir eserdir.
7. Timur Destanı: Moğol hükümdarı Timur’un yararlıkları ve başından geçenlerin anlatıldığı destandır.
8. Köroğlu Destanı: Büyük bir aşk ve kahramanlık destanıdır. Köroğlu zulme direnen ve mazlumun yanında olan bir kahramandır ve destanda başından geçenler anlatılır.
9. Genç Osman Destanı… gibi destanlarda İslamiyet’in kabulünden sonra ortaya çıkan destanlardır.

Destan Çeşitleri

İkiye ayrılır:

a. Doğal Destanlar: Halk arasında ortaya çıkan anonim ürünlerdir. Genel olarak mitolojik öğeler bulundururlar. Bunlar genellikle daha sonra bir şair tarafından derlenip düzenlenmiştir. Bu türe örnek olarak şu destanları sıralayabiliriz.

İliada, Odysseia Yunanlıların (Homeros)
Şehname İranlıların
Gılgamış Sümerlerin
Ramayana, Mahabarata Hintlilerin
Igor Rusların
Virsil Troyalıların
Kalevala Finlilerin
Nibelungen Almanların
La Cid İspanyolların
Chanson de Roland Fransızların
Boewulf İngilizlerin
Şinto Japonların

b. Yapma (Suni) Destanlar: Bir olayın doğal destana benzetilerek bir şairce destanlaştırılmasıdır. Yapma destan örneği olarak şunları sıralayabiliriz:

Aeneis Virgilius (Latin)
İlahi Komedi Dante (İtalya)
Kurtarılmış Kudüs Tasso (İtalya)
Kayıp Cennet Milton (İngiltere)
Şehnâme Firdevsi (İran)
Üç Şehitler Destanı Fazıl Hüsnü Dağlarca (Türk)
Çanakkale Şehitlerine Mehmet Akif Ersoy
Yavuznâme Yahya Kemal Beyatlı
Kuva-yı Milliye Nazım Hikmet Ran

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

 
%d blogcu bunu beğendi: